Kilo Fiyatı Yanılgısı
İki esans teklifi önünde: biri kilosu 1.200 TL, diğeri 1.800 TL. Ucuz olanı seçmek doğal görünür. Ama ucuz esansın aynı koku yoğunluğuna ulaşması için şampuanda %1,5 yerine %2,5 kullanılması gerekiyorsa, bir kilogram şampuanın koku maliyeti ucuz esansla 30 TL, pahalı esansla 27 TL'dir. Pahalı olan ucuzdur.
Cost-in-use (kullanımdaki maliyet), bir hammaddenin kilo fiyatı değil, bitmiş ürünün birim maliyetine yaptığı katkıdır: kilo fiyatı × kullanım oranı. Satın alma kararı bu sayıyla verilir; kilo fiyatıyla verilen karar, dozaj farkını görmez.
Aynı mantık esans dışındaki her hammadde için geçerlidir: daha pahalı ama daha etkili bir solubilizer, daha düşük dozda yeten bir fiksatif, daha konsantre bir boya. Fark her zaman yüzde birkaç olmaz; esans gibi yüksek fiyatlı kalemlerde ürün maliyetinin önemli bir bölümünü belirler.
Hesap: Üç Satırlık Formül ve Örnek
Hesap basittir; zor olan girdileri doğru bulmaktır.
| Adım | Formül | Esans A (1.200 TL/kg) | Esans B (1.800 TL/kg) |
|---|---|---|---|
| Eşdeğer doz (koku testiyle) | — | %2,5 | %1,5 |
| 1 kg üründe esans | doz × 1.000 g | 25 g | 15 g |
| Cost-in-use | kg fiyatı × doz | 1.200 × 0,025 = 30 TL/kg ürün | 1.800 × 0,015 = 27 TL/kg ürün |
| 250 ml şişede koku maliyeti | CIU × 0,25 | 7,50 TL | 6,75 TL |
| Yıllık 10 ton üretimde fark | fark × 10.000 | 30.000 TL (B lehine) | |
Fiyatlar örnektir; mantık geçerlidir. Tablonun kritik satırı ilkidir: eşdeğer doz. Bu satır olmadan tablonun geri kalanı yalnızca kilo fiyatını başka biçimde yazar.
Eşdeğer dozu bulmak için iki esans aynı bazda, farklı dozlarda hazırlanır (örneğin A: %1,5 / %2 / %2,5; B: %1 / %1,5 / %2) ve kör panelde "koku yoğunluğu eşit" bulunan çift seçilir. Panel üç kişi ve iki oturum olmalı; tek kişinin tek koklaması dozaj kararı için yeterli değildir.
Gizli Maliyetler: Dozun Ötesinde
Cost-in-use hesabı dozla başlar ama dozla bitmez. Beş kalem, kilo fiyatında görünmez.
Performans süresi. Ucuz esans ilk gün aynı yoğunlukta kokabilir ama rafta üç ay sonra zayıflar. Hızlandırılmış stabilite testinde dört haftada yüzde yirmi koku kaybı, dozu fiilen yüzde yirmi artırır.
Baz uyumu. Bazda bulanıklık, renk değişimi ya da terleme yapan esans, ek solubilizer, opak ambalaj ya da düşük doz gerektirir; her biri maliyettir.
Mevzuat. IFRA limiti düşük bir esans, hedef dozda kullanılamıyorsa cost-in-use hesabı anlamsızdır; alerjen beyanı uzun bir esans etiket ve ambalaj maliyetini artırır.
Tedarik. Minimum sipariş miktarı, teslim süresi, lot tutarlılığı. Her lotta koku testi gerektiren tedarikçi, gizli bir kalite kontrol maliyetidir.
Fire ve işçilik. Viskoz, katı ya da zor çözünen esans dolum ve karıştırmada zaman alır; tartım hatası ve fire artar. Küçük farklar gibi görünür; yılda on tonda görünür hâle gelir.
Satın Alma Kararı: Adım Adım
Cost-in-use'u satın alma sürecine bağlamanın pratik yolu şudur.
- Hedefi tanımla
Hangi ürün, hangi koku yoğunluğu, hangi raf ömrü. "Şampuan, orta yoğunluk, 12 ay" gibi.
- Adayları aynı bazda test et
Her aday esans üç dozda, aynı baz, aynı gün. Kör panelle eşdeğer doz belirlenir ve yazılır.
- Cost-in-use hesapla
Kilo fiyatı × eşdeğer doz. Numune fiyatı değil, hedef sipariş miktarındaki fiyat.
- Gizli maliyetleri puanla
Stabilite, baz uyumu, IFRA, tedarik, işçilik; her biri için "sorun yok / dikkat / engel". Engel olan aday elenir, dikkat olanlar nota girer.
- Yıllık etkiyi hesapla
Cost-in-use farkı × yıllık üretim. Fark yıllık birkaç yüz lira ise karar koku tercihine bırakılır; on binlerce lira ise sayı karar verir.
- Kararı ve dozu kaydet
Seçilen esans, eşdeğer dozu ve test tarihi formül dosyasına girer. Tedarikçi fiyat değiştirdiğinde hesap bu kayıtla güncellenir.
Sık Sorulanlar
Cost-in-use hesabıyla ilgili en çok sorulanlar.
Cost-in-use tam olarak nedir?
Eşdeğer dozu nasıl bulurum?
Ucuz esans her zaman daha yüksek doz mu ister?
Bir kilogram üründe esans maliyeti ne kadar olmalı?
Küçük üretimde bu hesap anlamlı mı?
Esans fiyatı değiştiğinde ne yapmalıyım?
Doğal esanslar cost-in-use'da nasıl görünür?
Aynı hesabı solubilizer ya da fiksatif için yapabilir miyim?
İlgili yazılar
Ürün Fiyatlandırma ve Maliyet Hesabı
Maliyet kalemleri, kâr marjı ve fiyatlandırma stratejisi.
Oku →Koku Eşiği (Odor Threshold) ve Dozaj Optimizasyonu
Bazı moleküller neden eser miktarda baskındır: algı eşiği kavramı ve doğru dozaj stratejisi.
Oku →Kör Panel (Blind Panel) Tasarımı
Önyargısız değerlendirme için panel kurma, körleme ve numune kodlama teknikleri.
Oku →