Şampuanı Kokulandırmanın Mantığı
Şampuan, su bazlı bir yüzey aktif (yüzeydeki gerilimi düşürüp temizleyen madde) sistemidir. Burada esans, alkolde değil; köpüren, viskoz bir matrise giriyor. O yüzden oyunun kuralı parfümden farklı.
Amaç berraklığı bozmadan, köpüğü kesmeden ve teni yormadan koku yüklemek. Az miktar büyük iş görür. Gerisi senin imzan.
Aşağıdaki tablo, berrak/saydam bir şampuan bazı üzerinden örnek bir kokulandırma reçetesidir. Esans oranını bilerek düşük tuttuk.
| Hammadde | CAS No | Oran | 100 mL için |
|---|---|---|---|
| Hazır şampuan bazı (sürfaktan sistemi) | — | %60 | 60 mL |
| Deiyonize su | 7732-18-5 | %25,4 | 25,4 mL |
| Kokamidopropil betain | 61789-40-0 | %8 | 8 mL |
| Gliserin | 56-81-5 | %3 | 3 mL |
| Sodyum klorür (viskozite ayarı) | 7647-14-5 | %2 | 2 mL |
| Parfüm esansı (şampuana uygun) | — | %0,7 | 0,7 mL |
| Sitrik asit (pH ayarı, ~%20 çözelti) | 77-92-9 | %0,9 | 0,9 mL |
Esans oranı %0,3–1 aralığında kalır. Yıkanıp durulanan (rinse-off) bir üründe yüksek doz hem israf hem de tahriş riskidir. Köpüğü ve berraklığı düşük dozda test et, yukarı doğru ölç.
Hazırlık Adımları
Sıra önemli. Esansı yanlış zamanda eklersen bulanıklık ya da viskozite çöküşü yaşarsın. Soğuk başla, sabırlı ilerle.
- Bazı hazırla
Şampuan bazını ve betaini oda sıcaklığında, yavaş devirde karıştır. Hava sürüklememek için düşük hızda dön; aşırı çırpma bol kabarcık ve yanlış viskozite okuması yapar.
- Nemlendiriciyi ekle
Gliserini karışıma kat. Suyun bir kısmını da bu aşamada ilave et.
- Esansı ön karıştır
Esansı, az miktar betain ya da çözücü ile ayrı bir kapta ön-dağıt (pre-blend). Doğrudan suya damlatmak louching (bulutlanma) riskini artırır; ön karışım daha homojen dağılım verir.
- Esansı yedir
Ön karışımı ana faza yavaşça, sürekli karıştırarak ekle. Berraklığı gözle: bulanırsa solubilizör (çözücü/yardımcı yüzey aktif) gerekebilir.
- pH'ı ayarla
Sitrik asit çözeltisiyle pH'ı yaklaşık 5,0–5,5 aralığına çek. Bu, hem cilt/saç dostu hem de çoğu bazda berraklık için ideal banttır.
- Viskoziteyi kur
Sodyum klorür çözeltisini damla damla ekleyerek kıvamı ayarla. Tuzun fazlası viskoziteyi geri düşürür ("salt curve" tepe noktasını geçme).
- Dinlendir ve gözle
Kapalı kapta, oda sıcaklığında 24 saat dinlendir. Köpüğün oturmasını bekle; sonra renk, berraklık ve koku stabilitesini kontrol et.
Köpük, Viskozite ve Berraklık Dengesi
Esans, ne kadar masum görünürse görünsün, sürfaktan sisteminin içine giren yağ benzeri (lipofilik) bir yüktür. Belli bir eşiği geçince köpüğü zayıflatır ve berraklığı bozar.
Esans oranının sistem üzerindeki tipik etkileri:
| Esans Oranı | Köpük | Berraklık | Yorum |
|---|---|---|---|
| %0,3 | Stabil | Çoğunlukla berrak | Hafif koku; günlük/baby tipi için güvenli alan |
| %0,5–0,7 | Hafif düşüş olabilir | Berrak (uygun esansla) | Çoğu ticari ürün için dengeli nokta |
| %1 | Belirgin düşüş riski | Bulanma riski artar | Solubilizör gerekebilir; üst sınır |
| %1+ | Zayıf, kısa ömürlü köpük | Sıklıkla bulanık | Önerilmez; faz ayrışması riski |
Bulanıklık (louching) hakkında net olalım: Su, bulanmayı engellemez — tetikler. Su bazlı matriste esansın suda çözünmeyen bileşenleri mikro damlacıklar halinde dağılıp ışığı kırarak bulanıklık yapar. Çözüm su atmak değil; uygun bir solubilizör (örn. PEG'li nonionik çözücü) ile esansı çözünür halde tutmaktır.
Şunu da unutma: kalıcılık yalnızca orana bağlı değil. Rinse-off üründe kokunun saçta bıraktığı iz, esansın yapısına ve uçuculuğuna bağlıdır. Narenciyeli, uçucu bir akor durulamada uçar; misk/odunsu ağırlıklı bir kompozisyon daha çok kalır. Konuyu daha derin görmek istersen Vücut Spreyi (Body Mist) ve Kolonya formülasyonları benzer çözünürlük mantığını taşır.
Güvenlik, IFRA ve Ürün Bildirimi
Şampuan tene ve göze yakın bir üründür; durulanır ama saç derisiyle uzun temas eder. Bu yüzden güvenlik, kokunun önündedir.
IFRA tarafı: Limit, esansın toplam oranına değil, içindeki tek tek maddelere ve ürün kategorisine bağlıdır. Şampuan, durulanan (rinse-off) bir ürün olarak farklı bir kategoride değerlendirilir; tende kalan bir kremle aynı limit geçerli değildir. Kullanacağın esansın IFRA uygunluk beyanını mutlaka oku ve kategoriye göre maksimum kullanım oranını doğrula.
Alerjen gerçeği: "Doğal daha güvenli" varsayımına kapılma. IFRA'nın en sıkı kısıtladığı alerjenlerin çoğu (Limonen, Linalool, meşe yosunu vb.) doğal esansiyel yağlarda yüksek oranda bulunur. Güvenlik kaynağa değil, moleküle ve kullanım seviyesine bağlıdır. AB mevzuatında belirli alerjenler eşik üstünde etikette beyan edilir.
Cilt güvenliği: pH'ı 5,0–5,5 bandında tutmak tahrişi azaltır. Yüksek esans dozu saç derisini kurutabilir/tahriş edebilir; düşük dozda kal.
Ürün bildirimi: Türkiye'de kozmetik ürünleri için ÜTS (Ürün Takip Sistemi) üzerinden firma kaydı ve ürün bildirimi gerekir. Burada süreç (bildirim adımları) ile sorumluluk (sorumlu kişi/üretici yükümlülüğü) ayrı kavramlardır. Ayrıca firma kaydı ve ürün bildirimi resmî harca tabidir — bu işlem ücretsiz değildir. Güncel prosedür, harç tutarları ve güvenlik değerlendirmesi yükümlülüğü için TİTCK'nin yürürlükteki kaynaklarını esas al.
Sorun Giderme, İpuçları ve SSS
Şampuan kokulandırmada hataların çoğu öngörülebilir. Belirtiyi oku, nedeni bul, müdahale et.
| Belirti | Olası Neden | Çözüm |
|---|---|---|
| Bulanıklık / süt görünümü (louching) | Esansın suda çözünmeyen bileşenleri çökelmiş; solubilizör yetersiz | Esans oranını düşür, uygun nonionik solubilizör ekle, esansı ön-dağıt |
| Faz ayrışması / üstte yağ tabakası | Esans homojen yedirilmemiş; doz yüksek | Oranı düşür, ön karışım yap, daha uzun ve düşük hızda karıştır |
| Köpük zayıf / kısa ömürlü | Esans yükü sürfaktanı baskılıyor | Esansı %0,5'in altına çek, betain oranını gözden geçir |
| Viskozite düşük (su gibi) | Tuz eğrisi tepe noktası geçilmiş veya yetersiz | Tuz çözeltisini damla damla ekle; aşılmışsa baz/su ile dengele |
| Zamanla sararma / renk değişimi | Oksidasyon (özellikle narenciye/aldehit içerikli esans) | Antioksidan (BHT/Tokoferol) düşün, ışıktan koru, opak ambalaj kullan |
| Şişe dibinde tortu | Çözünmeyen ağır bileşenler çökmüş | Soğutma + soğuk filtrasyon uygula; gerekirse esansı değiştir |
| Koku zayıf / durulamada kayboluyor | Uçucu (narenciyeli) yapı; rinse-off ürün izi tutmaz | Daha kalıcı (misk/odunsu) bileşenli esans seç |
Berraklık bir kez oturduğunda, üründe küçük partilerle (batch) ilerle. Her partide pH ve viskoziteyi ölç; tutarlılık, kokudan önce gelir.
Şampuana hangi esans oranı idealdir?
Şampuanım neden bulanıklaştı, su mu eksik?
Doğal esansiyel yağ kullansam daha güvenli olmaz mı?
İlgili yazılar
Alkol Bazlı Parfüm (EDP, EDT) Nasıl Yapılır? Konsantrasyon ve Oranlar
EDP/EDT konsantrasyon farkları, esans oranı, parfümör alkolü, su/çözücü dengesi, maserasyon ve soğuk filtrasyonla adım a
Oku →Kolonya Nasıl Yapılır? Klasik Limon Kolonyası Formülasyonu
Kolonya konsantrasyonu, etil alkol derecesi, esans oranı ve dinlendirme dahil klasik kolonyanın adım adım formülasyonu.
Oku →Vücut Spreyi (Body Mist) Nasıl Yapılır? Hafif Koku Formülü
Body mist için düşük esans oranı, alkol/su dengesi, solubilizer kullanımı ve ferah, hafif koku formülasyonu.
Oku →