Deterjan ve Temizlik Ürünü Etiketi: Koku ve Alerjen Beyanı

Türkiye'de temizlik ürünlerinin çerçevesini Deterjanlar Hakkında Yönetmelik çizer. 27 Ocak 2018 tarihli ve 30314 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanan bu yönetmelik; deterjanların ve deterjanlarda kullanılan yüzey aktif maddelerin piyasaya arz edilmesine ilişkin kuralları düzenler. Yönetmelik, deterjanlar hakkındaki 31/3/2004 tarihli ve 648/2004 sayılı Konsey Tüzüğü dikkate alınarak Avrupa Birliği mevzuatına uyum çerçevesinde hazırlanmıştır.

Kapsamı dört başlıkta özetlenir: deterjanlarda bulunan yüzey aktif maddelerin biyolojik parçalanabilirliğine dair kurallar, biyolojik parçalanabilirlik açısından yüzey aktif maddeler üzerindeki kısıtlamalar ya da yasaklamalar, içerdikleri koku alerjenleri de dahil olmak üzere deterjanların etiketindeki ek bilgilere ilişkin kurallar ve imalatçıların Bakanlığa ve sağlık personeline ibraz etmek üzere bulundurması gereken bilgiler ile tüketicilere yönelik çamaşır deterjanlarında ve otomatik bulaşık makinesi deterjanlarında fosfat ve diğer fosfor bileşiği içeriğine dair kısıtlamalar.

Burada kritik nokta şudur: deterjan yönetmeliği tek başına yetmez. Yönetmeliğin uygulanmasında, 11/12/2013 tarihli ve 28848 mükerrer sayılı Resmî Gazete'de yayımlanan Maddelerin ve Karışımların Sınıflandırılması, Etiketlenmesi ve Ambalajlanması Hakkında Yönetmeliğin sınıflandırma, ambalajlama ve etiketlemeye dair hükümleri saklıdır. Yani SEA Yönetmeliği aynı ambalaj üzerinde paralel olarak işler. SEA, AB'deki CLP tüzüğünün Türkiye'deki karşılığıdır; kimyasalların tehlike sınıflarının belirlenmesini, etiketlenmesini ve güvenli ambalajlanmasını düzenler.

Tanım da bu ayrımı destekler. Deterjan ürünleri; insan vücudunun temizliği dışında, yıkama ve temizleme işlemlerinde kullanılması amaçlanan sabunları ve/veya diğer yüzey aktif maddeleri içeren; sıvı, toz, pasta, bar, kalıp gibi herhangi bir fiziksel formda olabilen; evlerde, kurumsal veya endüstriyel amaçlarla kullanılmak üzere piyasaya arz edilen madde ya da karışımlardır.

Bir de üçüncü bir masa var: ürüne dezenfeksiyon iddiası eklediğin an tablo değişir. Dezenfektan kabul edilen yüzey aktif maddeleri içeren deterjanlar, Ek-7'nin A bölümünde dezenfektanlar için belirtilen etiketleme hükümlerine tabidir. "Bakterileri yüzde 99,9 öldürür" cümlesini ambalaja yazmak, ürünü biyosidal mevzuatın da konusu hâline getirir. Kokulu bir yüzey temizleyici satmak istiyorsan ve biyosidal izin dosyan yoksa, o cümleyi yazma.

Yönetmelik, tüketiciye satışa sunulan deterjanların ambalajında bulunması gerekenleri net sayar. Bu bilgiler okunaklı, görünür ve silinmez şekilde yer alır: ürünün adı ve ticari adı; ürünün piyasaya arz edilmesinden sorumlu olan tarafın adı ya da ticari adı ya da ticari markası ile tam adresi ve telefon numarası; içerik veri belgesinin edinilebileceği adres, telefon numarası ve elektronik posta adresi. Ambalajlar ayrıca Ek-7'nin A bölümünde belirtilen spesifikasyonlara uygun olarak içeriği gösterir; kullanma talimatları ve gerekli ise özel uyarılar da ambalajda yer alır.

İki ek katman daha var. Tüketicilere yönelik çamaşır deterjanlarının ve tüketicilere yönelik otomatik bulaşık makinesi deterjanlarının ambalajları Ek-7'nin B bölümünde yer alan bilgileri de taşır — yani dozaj tabloları, su sertliğine göre kullanım miktarı, standart yıkama sayısı. Ve dil meselesi tartışmaya kapalıdır: belirtilen bilgiler etiket üzerinde Türkçe olarak yer alır.

İçerik beyanı ise kozmetikteki INCI mantığından ayrılır. Burada maddeler fonksiyon gruplarına göre ve ağırlık bantlarıyla verilir. Deterjan ürünü içerisinde kullanılan kimyasal maddelerin işlevi ve oranları ağırlıkça %0,2'nin üzerindeki konsantrasyonlar için belirtilir; koku alerjenleri ise %0,01 üzerindeyse etikete yazılır. Esans/parfüm, enzim, optik parlatıcı, koruyucu gibi belirli bileşenler ise konsantrasyonundan bağımsız olarak beyan edilen gruplardır — enzimler, dezenfektan, optik parlatıcı ve parfüm gibi belirlenmiş bileşenler bu nedenle etiketlerde sürekli görünür.

Etiketin bittiği yerde içerik veri belgesi başlar. Bu Yönetmelikte yer alan karışımları piyasaya arz eden imalatçılar, talep edilmesi hâlinde herhangi bir sağlık personeline Ek-7'nin C bölümünde öngörülen içerik veri belgesini gecikmeksizin ve herhangi bir ücret talep etmeksizin sunar. Ayrıca imalatçılar, belirli istisnalar dışında bu içerik veri belgesini internet sitelerinde bulundururlar. Yani "ürün sayfamda içerik yazmayayım, rakip kopyalar" tutumu mevzuata aykırıdır.

Kimin "imalatçı" olduğu da önemli: deterjan ve/veya deterjanlarda kullanılan yüzey aktif madde imalatçılarının Türkiye'de yerleşik olması gereklidir. Fason üretim yaptırıyorsan, etiketteki sorumlu taraf satırının kimi gösterdiğini sözleşmede netleştir.

Temizlik ürünlerinde koku alerjeni beyanı, esansın toplam oranına değil, esansın içindeki tek tek maddelere bakar. Eşik, ürün üzerinden hesaplanan ağırlıkça %0,01'dir. Kozmetik Yönetmeliği Ek-3 içerisinde yer alan ve beyan şartına tabi koku maddeleri için madde başına ağırlıkça %0,010 konsantrasyon limiti referans alınır. Dikkat: liste kozmetik mevzuatından ödünç alınır, ama kurallar deterjan yönetmeliğinin kurallarıdır.

Bu ödünç alma, son yıllarda alerjen listesinin genişlemesiyle kafa karıştırıcı hâle geldi. Deterjan mevzuatı, bir yıkama veya temizlik maddesinin etiketlenmesinde koku alerjenlerine ilişkin bilgi verilmesini zorunlu kılar; koku alerjenlerinin listesi kozmetik mevzuatı kapsamında oluşturulmuş ve yakın zamanda yaklaşık 80 maddeye genişletilmiştir. Deterjan tarafında herhangi bir geçiş dönemi belirtilmeden kozmetik listesine atıf yapılması, uygulamayı bir süre belirsiz hâle getirmiştir. AB Komisyonu, kozmetik ürünler için tanınan geçiş sürelerinin çamaşır/temizlik maddeleri için de geçerli olduğunu açıklamıştır.

IFRA ile ilişkiyi de doğru kur. IFRA Standartları sektörel bir öz-düzenleme sistemidir ve limitleri ürün kategorisine ve molekül bazına göre tanımlar; temizlik ürünleri de bu kategorilendirmede yer alır. Ama IFRA'ya uygunluk, deterjan yönetmeliğindeki etiket yükümlülüğünü ortadan kaldırmaz. "Her esans şu orana kadar güvenlidir" gibi genellemeler yapma; esansın IFRA uygunluk beyanını ve kategori bilgisini tedarikçiden iste, kullanacağın ürün tipiyle eşleşiyor mu kontrol et.

Sıralama şöyle işler: önce karışımı sınıflandırırsın, sonra etiket unsurları o sınıflandırmadan türer. Denetimlerde en sık karşılaşılan eksiklik, sınıflandırma doğru olduğu hâlde etiket unsurlarının eksik ya da yanlış dilde basılmış olmasıdır. Esans, bu sınıflandırmada sessiz bir aktördür: pek çok aroma kimyasalı cilt hassaslaştırıcı (H317) veya sucul ortama zararlı sınıfındadır ve düşük oranlarda bile karışımın sınıflandırmasını değiştirebilir.

Etiket unsurlarının temel kuralları:

Ambalaj tarafında özel bir başlık daha var: tek kullanımlık çözünür kapsüller. Tek kullanımlık dozajlarda ve sıvı olan tüketicilere yönelik çamaşır deterjanı veya otomatik bulaşık makinesi deterjanı çözünür bir ambalajda yer aldığında, SEA hükümleri saklı kalmak üzere ek hükümler uygulanır. Kapsül üretmeyi düşünüyorsan bu ek hükümleri ve çocuk emniyetli dış ambalaj gerekliliklerini en baştan planla.

Bildirim tarafında bir tarihsel kırılma var: deterjanlar ve deterjanlarda kullanılan yüzey aktif maddeler hakkında Sağlık Bakanlığı tarafından yürütülen Tebliğ 23 Aralık 2017 itibarıyla yürürlükten kaldırılmış; Tebliğ'in kaldırılmasıyla birlikte deterjan bildirim işlemleri yapılmasına gerek kalmadan piyasaya arz edilebilir hâle gelmiştir. Bu, "hiçbir yükümlülük yok" demek değildir. Yükümlülük bildirim masasından teknik dosya ve etiket sorumluluğuna kaymıştır. Pratikte dosyada bulunması beklenenler: içerik veri belgesi, hammaddelere ait güvenlik bilgi formu, bitmiş ürüne ait güvenlik bilgi formu ve hazırlayıcısının diploması, ürün formülasyonunu oluşturan kimyasal maddelerin ±%5 ağırlık aralığında yüzde miktarı ile bunların formül içindeki bulunuş nedenleri.

Biyolojik parçalanabilirlik tarafı da dosyanın parçasıdır. Mevzuat, deterjanlarda kullanılan yüzey aktif maddelerin tamamen biyolojik olarak parçalanabilir olmasını şart koşar. Deterjanlar çoğunlukla kullanımdan sonra kanalizasyona aktığından ve su arıtma tesislerinde işlendiğinden, biyolojik parçalanabilirlik önemlidir. Sürfaktanı seçerken fiyatın yanına test verisini de koy.

İhracat düşünüyorsan ufku şimdiden ayarla: AB tarafı yenilendi. 2 Mart 2026'da yayımlanan (AB) 2026/405 sayılı Tüzük, 22 yıllık 648/2004 sayılı Tüzüğü değiştirmektedir. Yeni tüzük; çevrimiçi ve mesafeli satışları, dolum (refill) satışını, bilinçli olarak mikroorganizma eklenmiş deterjanları, dijital etiketlemeyi ve ürün izlenebilirliğini kapsayacak şekilde AB çerçevesini güncelliyor. AB pazarına arz edilen tüm deterjan ve yüzey aktif maddeler için zorunlu Dijital Ürün Pasaportu geliyor; dijital etiketleme çoğu bilgi için fiziksel etikete alternatif olabilecek, ancak dozaj, alerjenler ve acil durum bilgileri gibi kritik güvenlik bilgileri fiziksel etikette kalmak zorunda. Takvim tarafında 23 Eylül 2029'da hükümlerin çoğu uygulanmaya başlıyor ve 648/2004 yürürlükten kalkıyor; 23 Eylül 2029 ile 22 Eylül 2030 arasında eski tüzüğe uygun olarak piyasaya arz edilen ürünler 23 Eylül 2030'a kadar piyasada bulundurulabiliyor.

Aşağıda, üretici adaylarının en sık sorduğu başlıkları topladık.